شهر کاشان پر از خانه های تاریخی و مسجدهای کهن است، اما یک بنای کمتر شناخته شده در دل این بافت قدیمی وجود دارد که معادلات معماری و هنر اسلامی را بر هم می زند. وقتی پا به درون بقعه خواجه تاج الدین میگذارید، انتظار دیدن کاشی کاریهای مرسوم و خطوط اسلیمی را دارید. روی دیوارهای این زیارتگاه، نقاشی هایی نقش بسته که شما را مستقیماً به یاد کلیساهای اروپایی و هنر دوران رنسانس می اندازد. هالههای نور دور سر اشخاص و فرم چهرهها، هیچ شباهتی به مینیاتورهای کلاسیک ایرانی ندارند.
جهت دریافت کد تخفیف 100 هزار تومانی ویژه رزرو تور و هتل، شماره و شهر خود را وارد کنید
بقعه خواجه تاج الدین کجاست؟ (مسیر و آدرس)
آدرس: خیابان فاضل نراقی، کوچه مسجد آقا بزرگ، جنب مسجد آقا بزرگ کاشان در مرکز بافت تاریخی شهر
پیدا کردن این بنا در بافت تاریخی کاشان کار سختی نیست. بقعه خواجه تاج الدین در خیابان فاضل نراقی و دقیقا در کوچه مسجد آقابزرگ قرار دارد. در حقیقت این مقبره، همسایه دیوار به دیوار مسجد مشهور آقابزرگ است. برای رسیدن به این مکان، باید وارد خیابان فاضل نراقی شوید و تابلوهای راهنمای مسجد را دنبال کنید.
تاریخچه بنا و مدفونین؛ از مدینه تا کاشان
سرگذشت این بقعه با داستان مهاجرت در دوران اولیه اسلامی گره خورده است و قرن ها بعد، در دوران حکومت قراقویونلوها به یک مجموعه معماری کامل و باشکوه تبدیل شد. در ادامه بررسی میکنیم که چه کسانی در این مکان آرمیده اند و چه کسی بانی ساخت این عمارت شد.
شاهزاده اسحاق و ابی طالب (ع)
بر اساس اسناد تاریخی، دو برادر به نام های اسحاق و ابی طالب از نوادگان اهل بیت، در این مکان دفن شده اند. در دوران امامت امام رضا (ع)، گروه هایی از سادات و شیعیان برای دیدار با ایشان از مدینه راهی ایران شدند. شاهزاده اسحاق و شاهزاده ابی طالب در مسیر همین مهاجرت تاریخی به سمت خراسان حرکت کردند. کاروان آن ها در حوالی کاشان توسط نیروهای وابسته به حاکمان عباسی شناسایی شد و هر دو برادر به شهادت رسیدند. پیکر آن ها در همین نقطه به خاک سپرده شد و بعدها زیارتگاهی برای مردم بومی شکل گرفت.
خواجه تاج الدین کیست و چرا این بنا را ساخت؟
خواجه تاج الدین شیروانی یکی از وزرای قدرتمند و بانفوذ دربار جهانشاه قراقویونلو بود. او اصالتی اهل شیروان داشت و در یکی از سفرهایش به کاشان، با امام جمعه وقت شهر ارتباط دوستانه ای برقرار کرد. همین آشنایی و ارادت او به چهره های مذهبی، انگیزه ساخت یک مجموعه بزرگ وقفی در کاشان شد.
خواجه تاج الدین تصمیم گرفت روی مقبره کوچک شاهزاده اسحاق و ابی طالب، یک عمارت باشکوه بنا کند. او یک مجموعه کامل شامل زیارتگاه، خانقاه، مدرسه و آب انبار ساخت و منار زین الدین را نیز در کنار آن بالا برد. امروزه از آن تشکیلات وسیع، تنها همین بقعه و بخش هایی از منار زین الدین به جا مانده است.
شگفتی های معماری بقعه؛ تلفیق هنر سلجوقی و ایلخانی
این زیارتگاه یکدستی ندارد؛ بیشتر شبیه به شناسنامه ای است که معماران دوره های مختلف تاریخی، هر کدام بخشی از هنر خود را در آن ثبت کرده اند.
پایه های سلجوقی و سقف آجری ایلخانی
ساختمان فعلی بقعه، شناسنامه معماری دو دوره مختلف تاریخ ایران است. کارشناسان مرمت با بررسی دقیق پایه ها و ساختار زیرین بنا، قدمت شالوده اصلی آن را به دوره سلجوقیان نسبت می دهند. سال ها بعد در دوره ایلخانی، تغییرات اساسی در بنا شکل گرفت و سقف آجری فعلی با ظرافت های معماری آن زمان روی پایه های قدیمی استوار شد. این ترکیب چندلایه، مقاومت و زیبایی بنا را بالا برده است.
راز ماندگاری بنا؛ ساروج چیست؟
دوام آوردن یک بنای خشتی و آجری در آب و هوای خشک و کویری کاشان در طول چند قرن، یک دلیل فنی مشخص دارد: استفاده از ملات ساروج.
معماران قدیم برای ساخت ترکیبی نفوذناپذیر، از یک فرمول مهندسی شده استفاده می کردند. آن ها آهک، خاکستر، سفیده تخم مرغ، شیره کشمش و الیاف گیاهی به نام «لویی» را با هم مخلوط می کردند. گیاه لویی جلوی ترک خوردن ملات را می گرفت. این ترکیب پس از خشک شدن، مقاومتی شبیه به سیمان امروزی پیدا می کرد و سقف و دیوارهای بقعه را در برابر رطوبت و تغییرات دمای کویر کاملا ایمن نگه می داشت.
گنبدهای دوگانه و کتیبه های رنگی
بقعه خواجه تاج الدین دو گنبد با تزئینات متفاوت دارد. گنبد اول با مقرنس کاری های ظریف و کاشی های معرق به رنگ های فیروزه ای و خردلی پوشانده شده است. تقابل این دو رنگ در بستر معماری کویری، جلوه بصری بسیار گیرایی دارد.
در فضای گنبد دوم، هنر کتیبه نویسی جلب توجه می کند. سه نوار باریک به رنگ های مشکی، سبز و آبی دورتادور این بخش کشیده شده است. متن این کتیبه ها شامل آیاتی از قرآن و ادعیه است و در نهایت با خطی خوش به نام دوازدهمین امام شیعیان، حضرت مهدی (عج)، ختم می شوند. در حاشیه این نوارها، اشعاری از میرزا عبدالحسین خان قطبی نوشته شده که اطلاعات ارزشمندی درباره روند مرمت بنا در دوره های بعدی به دست می دهد.
راهنمای خواندن خانه های سیاه و سبز
در راستای درب ورودی در امتداد عکس قطب به طرف سقف از دو مشبک نورگیر عبور کرده و در ادامه به نوار سیاه می رسیم که بسم الله الرحمن الرحیم در آن گچ بری شده است، خواندن خانه ها را به طرف دست چپ ادامه می دهید تا به نام امام زمان (ع) برسید؛ در دور سبز اشعار قطب از زیر نام پیامبر اسلام شروع می شود و بیت دهم درزیر نام امام زمان به اتمام می رسد. دور آبی مدح و ثنا به عربی درباره قطب است.
راز نقاشی های دیواری بقعه خواجه تاج الدین
اصلی ترین دلیل شهرت این زیارتگاه، معماری آجری آن نیست؛ نقاشی های دیواری عجیبی است که روی گچبری ها نقش بسته اند. این تصاویر با تمام دیوارنگاره های مذهبی ایران تفاوت دارند و پر از جزئیات و نمادهای پنهان هستند. در ادامه این نقوش تاریخی را بررسی می کنیم.
چهره ها، صحابه پیامبر و کلاه های عجیب!
روی یکی از دیوارها، تصویری گروهی از شخصیت های مهم صدر اسلام دیده می شود. در مرکز این تصویر، پیامبر (ص) نشسته اند و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) در دو طرف ایشان حضور دارند. کمی آن طرف تر، چهره های ایستاده سلمان فارسی و بلال حبشی نقاشی شده اند. اما نکته جالب، پوشش سر این افراد است. بررسی کارشناسان نشان داده کلاه هایی که در این نقاشی روی سر شخصیت ها کشیده شده، شباهت زیادی به کلاه های دوره مغول و سلجوقی دارند؛ ترکیبی تاریخی که در کمتر بنای مذهبی در ایران تکرار شده است.
توصیف نقاشی :
- افراد ایستاده از راست به چپ: 1 سلمان فارسی 2 بلال حبشی 3 نامعلوم 4 فرشته جبرئیل 5ابوذر غفاری
- افراد نشسته در وسط: پیامبر اسلام (ص) طرف راست امام حسن مجتبی(ع) طرف چپ امام حسین (ع)
- کلاه افراد نشسته و دو نفرطرفین از نوع سلجوقی ولی کلاه افراد ایستاده از نوع مغولی است. تمام افراد در عکس صحابه ی پیامبر اسلام (ص) هستند.
- این تصویر در سال 1376 ه ش مطابق با 1996 میلادی تعمیرگشته است.نقاطی تعمیر نشده در عکس دیده می شود؛ به نظر کسانی که آثار باستانی را خوب می شناسند عکس را مربوط به دوره صفوی می دانند و بعضی هم آن را به دوره ی قاجاریه نسبت میدهند.
نظرات زیادی راجع به این نقاشی داده شده است. از نظر سبک شناسی گفته شده که در دوره مغول نقاشی و صورتگری در ایران دچار تغییر و تحولاتی بسیاری شده است که در این تصویر می توانیم تاثیر آن را مشاهده کنیم. برخی کارشناسان دیگر با وجود اینکه اعلام کردند این نقاشی مربوط به دوران مغول است اما آن را به طور کامل تاثیر گرفته از سبک اروپایی می دانند.
از دلایل اینکه این نقاشی تاثیر گرفته از سبک اروپایی است می توان به مارد زیر اشاره کرد:
1 - شکل شمایل نقاشی تداعی کننده نقوش کلیسایی بوده علی الخصوص قاب بندی و کادر آبی رنگ دور آن .
2 – گل آبی در دست امام حسن در فرهنگ غربی نماد مسمومیت است و گل سرخ رنگ در دست امام حسین نیز احتمالاً بیانگر شهادت وی با شمشیر باشد .
3 – وجود هاله دور سر پیغمبر یک نماد کاملاً اروپایی است که در مورد قدیسین مسیحی رایج بوده و کاربرد دارد .
ردپای هنر اروپا در یک مقبره اسلامی!
با نگاه به سبک قلم گیری و رنگ آمیزی این نقاشی ها، بیشتر یاد کلیساهای اروپایی می افتیم تا یک مقبره اسلامی در کاشان. قاب بندی های آبی رنگ دور تصاویر، شباهت روشنی به هنر گوتیک و نقوش کلیسایی دارد. از طرفی، هاله نوری که دور سر پیامبر (ص) و ائمه کشیده شده، دقیقاً به سبک نقاشی های قدیسین مسیحی در قرون وسطی اجرا شده است. همین جزئیات، پژوهشگران هنر را به این نتیجه رسانده که یک نقاش آشنا به هنر غرب یا حتی یک هنرمند اروپایی در خلق این آثار نقش داشته است.
نمادشناسی گل های آبی و سرخ
هنرمند این نقاشی ها پیام خود را با زبان گل ها منتقل کرده است. در دست امام حسن (ع)، یک شاخه گل آبی قرار دارد. در تاریخ هنر غرب، گل آبی نماد مسمومیت و زهر است و در اینجا به نحوه شهادت ایشان اشاره دارد. در مقابل، امام حسین (ع) یک شاخه گل سرخ در دست دارند که نماد جهانی خون و شهادت است. استفاده از این نمادهای بصری غربی برای روایت یک رویداد تاریخی شیعی، ارزش هنری این بقعه را دوچندان کرده است.
مرمت و بازسازی بقعه در گذر زمان
بناهای تاریخی کویر همیشه در معرض آسیب هستند و بقعه خواجه تاج الدین نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. در طول دهه های گذشته، افراد مختلفی برای حفظ این میراث ارزشمند تلاش کرده اند که نامشان با تاریخ این مکان گره خورده است.
میرزا عبدالحسین خان قطبی
هنگام ورود به شبستان بقعه، در همان راستای درب اصلی، سه قاب عکس توجه مخاطب را جلب می کند. این تصاویر متعلق به خاندان قطبی و به طور ویژه «میرزا عبدالحسین خان قطبی» است. این خاندان از بزرگان و معتمدان کاشان بودند که در دوره های گذشته، تولیت و رسیدگی به امور این زیارتگاه را بر عهده داشتند و بخش مهمی از هزینه های نگهداری آن را تامین می کردند.
نقش خاندان فراهتی در احیای بنا
در سال ۱۳۷۹ خورشیدی، خطر ریزش و تخریب بخش هایی از بقعه جدی شد. در این زمان، دو چهره سرشناس به نام های بانو آذرنوش فراهتی و سرلشگر حسن فراهتی، پیش قدم شدند و هزینه و نظارت بر مرمت اساسی بنا را تقبل کردند. با تلاش های این خانواده، پایه های سست بنا تقویت شد و تزئینات داخلی از خطر نابودی نجات یافت.
راهنمای بازدید از بقعه خواجه تاج الدین (اطلاعات کاربردی)
پیش از برنامه ریزی برای سفر به کاشان و دیدن این بنای تاریخی، بهتر است اطلاعات دقیقی از شرایط دسترسی و زمان بندی آن داشته باشید تا یک گشت وگذار کامل را تجربه کنید.
ساعات بازدید و قیمت بلیط
در حال حاضر بازدید از این بقعه همه روزه از ساعت ۸ صبح تا اذان مغرب امکان پذیر است. ورود به این مجموعه تاریخی و مذهبی کاملاً رایگان است و نیازی به تهیه بلیط ندارید.
بهترین زمان برای عکاسی و بازدید
به دلیل نوع معماری نورگیرها و زاویه تابش آفتاب در کاشان، بهترین زمان برای بازدید و عکاسی، ساعت های ابتدایی صبح (حدود ۹ تا ۱۱) و دو ساعت مانده به غروب آفتاب است. در این زمان ها، نور خورشید از پنجره های مشبک عبور می کند و سایه روشن های زیبایی روی نقاشی های دیواری می سازد.
جاهای دیدنی اطراف بقعه
این بقعه دقیقاً دیوار به دیوار «مسجد و مدرسه آقابزرگ» قرار دارد. بعد از دیدن نقاشی های دیواری، می توانید با چند قدم پیاده روی به حیاط گودال باغچه آقابزرگ بروید. در ادامه مسیر، خانه های تاریخی کاشان مانند طباطبایی ها، بروجردی ها و حمام سلطان امیر احمد در فاصله کوتاهی از شما قرار دارند. با این مسیر می توانید یک نیم روز کامل را به قدم زدن در این بافت تاریخی اختصاص دهید.
فراتر از یک مقاله، در کنار شما هستیم!
اگر برای رزرو هتل های کاشان، تفریحات یا چیدمان دقیق برنامه سفر خود نیاز به راهنمایی بیشتری دارید، کارشناسان ما به صورت 24 ساعته آماده پاسخگویی به شما هستند تا تجربه حرفهای خود را در اختیارتان بگذارند.
برای مشاوره اختصاصی و اطلاعات بیشتر، با خط 5 رقمی «یه جای خوب» تماس بگیرید:
۰۵۱-۳۲۰۴۵
