حرم امام رضا (ع) یکی از مهمترین مراکز زیارتی ایران است و هر سال میلیونها نفر برای بازدید از بخشهای مختلف آن به مشهد سفر می کنند. اگر میخواهید بدانید دقیقاً کدام قسمت ها ارزش دیدن دارند، از مسجد گوهرشاد و سقاخانه اسماعیل طلا گرفته تا موزه ها و مقبره های تاریخی، این راهنما همه جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) را کامل معرفی می کند. علاوه بر مکان های کلاسیک، نکات کاربردی مثل عکاسی، زیارت مجازی و تجربیات زائران واقعی را هم اضافه کردیم تا برنامه ریزی سفر به مشهد راحت تر باشد. تا انتها همراه ما باشید و از جزئیات مهم اطلاعات کامل کسب نمایید.
جاهای دیدنی حرم امام رضا
جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) به قدری فراوان و متنوع است که در هیچ کلامی نمی گنجد اما امیدوارم این توصیف کوتاه، تا حدودی شما را با شکوه و عظمت این بارگاه مقدس آشنا کرده باشد.
1.مقبره پیرپالاندوز
یکی از آثار ملی به ثبت رسیده ایران در مشهد آرامگاه پیرپالاندوز واقع در ضلع شرقی حرم مطهر امام رضا (ع) کنار دور برگردان خیابان نواب صفوی است که این مقبره متعلق به محمد عارف عباسی، از عرفای بزرگ قرن دهم هجری و قطب سلسله ذهبیه است. آرامگاه پیرپالاندوز مربوط به دوره صفوی ـ دوره معاصر است که چهار ضلعی بوده و دارای گنبد پیازی شکل و ایوان آجری بسیار زیبایی است و یکی از جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) به شمار می رود و اگر شما در یکی از هتل های ارزان مشهد اقامت دارید می توانید از این بنای با شکوه دیدن کنید. تاریخ ساخت بنا مربوط به سال ۹۸۵ قمری می باشد.
۲. مسجد گوهرشاد
یکی از زیباترین و باشکوه ترین جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) که در جنوب حرم امام رضا (ع) واقع شده مسجد گوهرشاد است که در سال ۸۱۸ هجری قمری به دستور گوهرشادبیگم (معروف به گوهرشاد آغا و مهدعلیا، از زنان بسیار قدرتمند اشرافی ترک تبار و سیاستمداران، نیکوکار، ثروتمند، ادب دوست، هنرپرور و خردمند و حنفی مسلک دوره تیموریان) همسر شاهرخ (چهارمین پسر تیمور گورکانی و یکی از جانشینان او و از بزرگ ترین پادشاهان تیموری) احداث این بنا آغاز شد و در سال ۸۲۱ هجری قمری به پایان رسید.
معمار اصلی مسجد گوهرشاد قوام الدین شیرازی یکی از معروف ترین معماران دوره تیموری است که یکی از شاهکارهای معماری ایرانی در آن دوران به شمار می رود و از آن زمان تا الان بر اثر عوامل طبیعی و انسانی مانند زمین لرزه سال ۱۰۸۴ هجری و گلوله باران روس ها در سال ۱۳۳۰ صدمات فراوانی دیده که هر بار به همت معماران ایرانی مرمت گردیده است. مسجد گوهرشاد با چهار ایوان، یک گنبد فیروزه ای، دو گلدسته، یک صحن و هفت شبستان بزرگترین مسجد از نظر وسعت در مجموعه بناهای آستان قدس رضوی است.
۳. مسجد بالاسر
کهن ترین بخش از جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) پس از روضه منوره، مسجد بالاسر حضرت است که محل خاک سپاری امام رضا (ع) و هارون الرشید ( پنجمین خلیفه عباسی ؛ زاده : ۱۴۹ ه . ق ـ درگذشته : ۱۹۳ ه . ق ) در این مسجد قرار دارد. مسجد بالاسر با ۸ متر ارتفاع و ۴/۵ متر پهنا از زیارتگاه های شیعیان و سنیان است که پیشینه آن به سال ۴۲۵ هجری قمری در دوره غزنوی برمی گردد و به رواق دارالسیاده متصل است.
در دیواره های دو بیت از قصیده های معروف دعبل خزاعی (شاعر معروف اهل بیت در زمان امام موسی کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام) به چشم می خورد که این ابیات به شرح زیر است :
۴. حوض اسماعیل طلا
حوض اسماعیل طلا یا سقاخانه نادری در وسط صحن انقلاب از جمله بناهای ساخته شده قدیمی در دوره افشاریه و یکی از جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) به شمار می رود که به دستور نادرشاه بین سال های ۱۱۴۴ تا ۱۱۴۵ هجری قمری از سنگابی یک پارچه که از نبرد هرات به غنیمت گرفته شده بود در کنار جوی آبی که در آن زمان از وسط صحن عتیق عبور می کرد نصب شد تا مردم برای رفع تشنگی از آب درون این سنگ استفاده کنند.
این سقاخانه در دوران فتحعلی شاه قاجار توسط اسماعیل خان سنگسری سردار نامی فتحعلی شاه با استفاده از طلاهایی که جهت نجات جانش به او داده بود، مزین کرد و از آن زمان سقاخانه را «سقاخانه اسماعیل طلائی» نامیده اند.
سقف این سقاخانه هشت ضلعی از طلاست و بدنه آن از سنگ مرمر ساخته شده است.
۵. مهمانسرای امام رضا (ع)
یکی از فضاهای جذاب و معروف حرم، مهمانسرای امام رضا (ع) است که شاید در لیست جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) قرار نگیرد اما نزد مردم بسیار محبوب و دارای ۲ ورودی از بست شیخ نواب صفوی و صحن غدیر است. مهمانسرای امام رضا (ع) بیش از یکصد سال غذای خدام امام رضا (ع) را تهیه کرده و شما می توانید با ثبت نام غذای حرم امام رضا از این غذای متبرک بهره مند شوید.
6. پنجره فولاد
معروف ترین و مهم ترین پنجره حرم مطهر رضوی پنجره فولاد است که قدمت آن به دوران صفویه باز می گردد و از جمله جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) به حساب می آید. هدف از ساخت پنجره فولاد این است که کسانی که به دلیل عذر شرعی نمی توانند وارد حرم شوند و قادر به زیارت حضرت نیستند، در این نقطه امام رضا (ع) را زیارت می کنند. پنجره فولاد از جنس طلاست، اما به دلیل اینکه ابتدا با فولاد ساخته شده است اسم «پنجره فولاد» تا به الان روی آن مانده است.
7. موزه حرم امام رضا (ع)
موزه های حرم از جمله بهترین جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) است که شامل ۴ ساختمان با نام های موزه مرکزی ـ موزه فرش ـ موزه قرآن و نفایس و موزه مردم شناسی می باشد.
هرکدام از این موزه ها بخش های مختلفی از جمله گنجینه حرم رضوی ـ گنجینه مدال ـ گنجینه تمبر و اسکناس ـ گنجینه سلاح های سرد و گرم ـ گنجینه نجوم و ساعت ـ گنجینه سکه ـ گنجینه ظروف ـ گنجینه هنرهای تجسمی و گنجینه آثار اهدایی سید علی خامنه ای را شامل می شود.
موزه های آستان قدس رضوی یکی از بزرگترین مجموعه های موزه ای در ایران است که بناهای تاریخی آن جلوه گر شش قرن تزئینات و معماری دوره اسلامی و اشیای تاریخی آن نشان دهنده انواع هنرها و صنایع دستی ساخته شده طی ده قرن گذشته می باشد.
چه کسانی در حرم امام رضا (ع) دفن هستند؟
حرم امام رضا (ع) در طول تاریخ آرامگاه بسیاری از بزرگان و شخصیت های برجسته مذهبی، علمی و فرهنگی بوده است. در اینجا به برخی از مشهورترین افراد دفن شده در حرم امام رضا (ع) اشاره می کنیم:
1. الله وردی خان
الله وردی خان گرجی، سپهسالار و از سرداران نامی دوران شاه عباس اول (پنجمین پادشاه ایران صفوی) بود که در زمان لشکرکشی شاه طهماسب اول از گرجستان به ایران آورده شد و پس از مسلمان شدن کم کم از خود لیاقت و کاردانی بروز داد، و پلّه های ترقّی را در دستگاه صفویّه طی کرد و سپس در سال ۱۰۰۵ هجری قمری حکومت فارس را برعهده گرفت. از اقدامات عمرانی و فرهنگی او می توان به بنای سی و سه پل در اصفهان ـ بنای مدرسه خان در شیراز و احداث نهری عظیم به نام نهر عباسی در شیراز جهت تأمین آب شهر در سال ۱۰۱۰ هجری قمری اشاره کرد.
همچنین او در جنگ های شاه عبّاس با ازبک ها در شرق ایران، و عثمانی ها در غرب کشور، فرماندهی نیروها را برعهده داشت، و باعث پیروزی دولت صفویّه بر رقیبان خود شد. او هم چنین بحرین و لار را از دست پرتغالی ها که جنوب ایران را اشغال کرده بودند، خارج ساخت.
وی سرانجام در سال ۱۰۲۲ هجری قمری درگذشت. شاه عبّاس از مرگ او متاسّف شده و به فرمان شاه، جنازه اللّه وردی خان به مشهد مقدّس حمل، و در جوار حرم امام رضا (علیه السّلام) به خاک سپرده شد. مقبره وی در حرم هم اکنون یکی از جاهای دیدنی حرم امام رضا به شمار می رود.
2. شیخ حر عاملی
شیخ حر عاملی مشهور به صاحب وسائل از علما و فقهای شیعه در قرن ۱۱ هجری و مؤلف کتاب وسائل الشیعة است. او از نوادگان حر بن یزید ریاحی بود.
شیخ حر عاملی در ۲۱ رمضان ۱۱۰۴ هجری قمری در ۷۱ سالگی در مشهد درگذشت و در ایوان یکی از حجره های حرم امام رضا(ع) (این حجره اکنون در صحن انقلاب قرار دارد) به خاک سپرده شد.
3. شاهزاده عباس میرزا
عباس میرزا شاهزاده قاجار و ولیعهد فتحعلی شاه، در تاریخ ایران جایگاهی ویژه دارد. او به عنوان فرمانده ای لایق در جنگ های متعدد، از جمله جنگ های روس و ایران، نقشی کلیدی در حفظ تمامیت ارضی ایران ایفا کرد. همچنین، تلاش های او در جهت نوسازی ارتش و ساختارهای سیاسی و اجتماعی، گامی مهم در مسیر مدرنیزاسیون ایران در قرن نوزدهم به شمار می رود. پیکر او بنا به وصیت خودش در رواق دارالحفاظ به خاک سپرده شده است. بر روی سنگ قبر او که از جنس مرمر است، متنی به خط نستعلیق توسط محمدعلی اصفهانی حک شده است.
آرامگاه عباس میرزا یکی از مکان های تاریخی و مذهبی مهم در شهر مشهد است و هرساله زائران بسیاری از آن دیدن می کنند.
4. شیخ بهایی
شیخ بهایی دانشمند برجسته ایرانی در عصر صفوی بود که در علوم مختلفی از جمله فلسفه، منطق، ریاضیات، نجوم، فقه، عرفان، شعر و ادبیات تبحر داشت و به عنوان یکی از بزرگ ترین دانشمندان و فرهیختگان تاریخ ایران شناخته می شود. مقبره وی هم اکنون یکی از جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) است.
علاوه بر این افراد، بسیاری از علماء، عرفا، شعرا، سادات و رجال سیاسی نیز در حرم امام رضا (ع) دفن شده اند. آرامگاه این افراد در صحن ها، رواق ها و حجره های حرم پراکنده است و برخی از آنها دارای آرامگاه های مجلل و تزئین شده هستند. دفن شدن در حرم امام رضا (ع) از دیرباز برای بسیاری از شیعیان امری ارزشمند تلقی شده است و به همین دلیل، بسیاری از افراد وصیت می کنند که پس از مرگ در جوار بارگاه امام رضا (ع) به خاک سپرده شوند.
زیارت مجازی حرم امام رضا (ع)، تجربه برای زیارت از راه دور
در دنیای امروز، اگر نمی توانید حضوری به مشهد بیایید، زیارت مجازی گزینه ای عالی است. سایت رسمی آستان قدس haram.razavi.ir/live پخش زنده ۲۴ساعته از روضه منوره و صحنها دارد. همچنین پلتفرمهایی مثل irpano.ir تورهای سهبعدی ۳۶۰ درجه از جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) ارائه میدهند که انگار واقعا آنجا هستید. این امکانات در سال های اخیر گسترش یافته و برای زائران خارج از کشور یا افراد با محدودیت حرکتی، دریچهای به معنویت حرم باز کرده است.
برنامههای فرهنگی و رویدادهای ویژه سال جاری در حرم
حرم امام رضا (ع) فقط مکان زیارت نیست، بلکه مرکزی فرهنگی است. در سال جاری، برنامه هایی مثل نمایشگاه های هنری موقت، مدیحه سرایی در مناسبت های میلادی امام رضا (ع) و علی (ع)، و کارگاه های قرآنی برگزار می شود. برای اطلاع از برنامه روزانه، کانال های رسمی آستان قدس در پیام رسان ها را دنبال کنید. این رویدادها، بازدید از جاهای دیدنی حرم امام رضا (ع) را به تجربه ای چندبعدی تبدیل می کند.
امکانات مدرن و نکات پایداری برای زائران امروزی
آستان قدس در سالهای اخیر پروژههای زیادی برای راحتی زائران اجرا کرده: رمپهای بیشتر برای معلولان، سیستمهای خنککننده در تابستان، و حتی ابتکارهای زیستمحیطی مثل بازیافت آب صحنها. اگر با خانواده یا سالمند میآیید، از خدمات چرخدار رایگان استفاده کنید. این امکانات مدرن، حرم را به مکانی فراگیرتر تبدیل کرده.
جمع بندی
حرم امام رضا (ع) تنها یک مکان مذهبی نیست، بلکه مجموعه ای از هنر، تاریخ و معنویت است. اگر شما در نزدیکترین هتل آپارتمان های مشهد به حرم اقامت دارید می توانید علاوه بر زیارت، از جاهای دیدنی حرم امام رضا(ع) مانند موزه ها، کتابخانه ها و دیگر بخش های حرم نیز دیدن کنید. هر گوشه از این مکان، حکایتی برای گفتن دارد و شما را به سفری در اعماق تاریخ و فرهنگ ایران می برد.
