هر آنچه باید از تپه سیلک تمدن تاریخی کاشان بدانید | معرفی مردم و تاریخ و سبک زندگی آنها

پیدایش تمدنی 7000 ساله در کاشان

باستان شناسان چگونه تپه سیلک را یافتند؟

در حدود سالهای 1300 تا 1310 سیلاب های سطحی شدید باعث ایجاد بریدگی و پیداشدن یکسری از گورهایی شده بود که در بخش غربی تپه سیلک قرار داشتند. در این گورها ظرف های سفالی لوله دار منقوش و زیبایی قرار داشت که افرا محلی آن ها را برداشته و به دلالان اشیاء عتیقه می فروختند. با دست به دست شدن این آثار برخی از آنها از موزه لوور در فرانسه سر درآوردند. با پیگیری هایی که از طرف این موزه و مدیر وقت موزه ایران باستان (آندره گدار که او نیز فرانسوی بود) مشخص شد که این ظرفها از محوطه ای به نام سیلک در روستای دیزچه در کاشان به دست آمده اند.

موزه لوور نیز در سال 1312 خورشیدی، یکی از باستان شناسان خبره ی خود به نام رومن گیرشمن، که در منطقه لرستان مشغول حفاری بود را به کاشان اعزام میکند تا یک حفاری تجاری (که در آن زمان رایج بودند) را در تپه سیلک آغاز کند

آغاز کاوش های تپه سیلک توسط تیم رومن گیرشمن

در پاییز سال 1312 رومن گیرشمن به همرا تیم خود در دو کارگاه بزرگ در غرب تپه جنوبی سیلک کار خود را آغاز کرد که تا حدود یک و نیم ماه ادامه یافت.او در طی سال های کاوش خود سه کارگاه کاوش ایجاد کرد و توانست دو گورستان را کشف کند.

او در پایان نتایج کار خود را در دو جلد با عنوان "سیلک کاشان" در سال های 1317 و 1318 در فرانسه به چاپ رساند. جلد اول در سال 1379 توسط اصغر کریمی به زبان پارسی ترجمه شد و جلد دوم آن در سال 1389 توسط اصغر کریمی و آزیتا همپارتیان نیز ترجمه شد.

تپه سیلک حدود 60 سال به فراموشی سپرده شد

در طی این 60 سال این منطقه آنچنان مورد بی توجهی قرار گرفت که محل تخلیه و انباشت زباله های شهری بوده و حتی بخش هایی از آن نیز مورد تعرض و با بولدوزر تسطیح شد

تولدی دیگر

در سال 1380 دکتر صادق ملک شهمیرزادی،یکی از باستان شناسان بنام ایران، برنامه ای پژوهشی-حفاظتی با عنوان "بازنگری سیلک" را در این محوطه شروع کرد که 5 سال طول کشید و در نهایت نتیجه ی آن در شش مجلد به چاپ رسید

ویژگی ها و دوره های فرهنگی سیلک

تپه سیلک از دو قسمت مهم و بزرگ محوطه ی شمالی و محوطه ی جنوبی تشکیل شده است.مساحت موطه ی شمالی حدود 5 هکتار است و 6 متر از سطح زمین ارتفاع دارد.تاریخگذاری های انجام شده در این محوطه نشان می دهد که زندگی در تپه شمالی از حدود 8000 سال پیش آغاز و تا حدود 6700 پیش ادامه داشته است.

براساس نحلیل های انجام گرفته روی مواد فرهنگی به دست آمده از کاوش های منطقه شمالی، این محوطه دو مرحله از تحولات فرهنگی را نشان می دهد که با نام سیلک 1 و سیلک 2 شناخته می شوند.

تپه شمالی سیلک

مرحله نخست یا سیلک 1

در این مرحله انسان ها به تازگی از مرحله شکار حیوانات و گرداوری خوراک گیاهی به مرحله ی کشاورزی و دامداری رسیده و فناوری ساخت سفال را اختراع کرده بودند.

آنها بیشتر از ابزارهای ساخته شده از سنگ یا استخوان و چوب استفاده میکردند و از فلزگری هیچ اطلاعی نداشتند.

انسان ها در این دوره تازه آموخته بودند که میتوانند با استفاده از مواد گیاهی و نیز موادی مانند گل و چینه برای خود سرپناه یا خانه بسازند.

آنها به تازگی گیاهان(گندم و جو) و حیوانات( بز و گوسفند) را اهلی کرده بودند و این محصولات فقط بخشی از خوراک روزانه آنها را تشکیل میداد و بخشی دیگر گیاهان و حیوانات وحشی( گاو وحشی، اسب وحشی، گورخر، آهو و گراز) بودند که در آن زمان به طور طبیعی در دشت کاشان میزیستند.

مرحله دوم یا سیلک 2

این مرحله پیش رفته تر از دوره ی قبل می باشد.در این دوره انسان به تدریج در فناوری تولید سفال پیشرفته تر شده و سفال های زیبا تر و با کیفیت تری تولید می کرد.

همچنین توانستند با چکش کاری فلزات خام مانند سنگ مس،از مزایای فلزات نیز بهره مند شده و با ترکیب ابزار های ساخته شده از چوب،سنگ و مس، نیاز های روزمره ی خود را تا اندازه ای رفع نمایند.

در این دوره انسان ها تکنیک های ساده معماری را آموخته و در خانه هایی زندگی میکردند که از خشت های دست ساز یا قالبی ساخته شده بودند.

همچنین مردمان این دوره هم گیاهان و هم حیوانات را به طور کامل اهلی کرده ، اساس خوراک خود را بر پایه ی محصولات اهلی قرار داده و تکیه خود بر منابع وحشی را تا اندازه بسیار زیادی کم کردند.

زندگی در تپه شمالی متوقف شد

در حدود 6700 تا 660 سال پیش به علتی نامشخص، سکونت در تپه شمالی سیلک متوقف شد و آخرین روستای آن برای همیشه متروک شد.اطلاعاتی دقیق از چرایی توقف در تپه شمالی در دست نیست اما عواملی مانند بیماری های همه گیر، وقوع زلزله و زوال منابع زیست محیطی با حتی مرتفع شدن بیش از حد محوطه و دشوار بودن رفت و آمد و حمل مواد به بالای تپه می توانستند از علل متروک شدن تپه سیلک شمالی باشند.

تپه جنوبی سیلک

مرحله سیلک 3 و 4

در این دوره مردم در خانه های ساخته شده از خشت قالبی زندگی می کردند.در دیوار خانه ها طاقچه هایی برای قرار دادن اشیا درنظر گرفته شده بود.چند اتاق در خانه ساخته شده و در هر خانه یک اجاق برای گرم کردن فضا نیز وجود داشته است. از بقایای آثار این دوران حصیر دست آمده که احتمالا هم برای فرش کردن خانه از آنها استفاده میشده و هم برای ساختن سقف خانه ها.

خوراک این مردم طبق شواهد تغییری نداشته و طبق الگوی غذایی نیاکان خود عمل می کردند.

صنعت سفالگری در این دوره رشد داشته و کوره های مدرن تری ساخته شدند.

تحولی درفرهنگ اجتماعی و سیاسی مردم سیلک

نکته ای که در این مرحله از تحولات فرهنگی در سیلک دیده می شود، وجود شواهدی از تخصصی تر شدن شغل ها و فعالیت هاست.تخصصی شدن از این نظر اهمیت دارد که نشان دهنده ی پیدایش میادله و بازرگانی در جامعه است.در مرحله ی چهارم یا سیلک 4 که از 5400 سال پیش شروع شد و تا 5100 سال پیش ادامه یافته، جوامع ساکن در سیلک به همراه سایر جوامع فلات مرکزی ایران، به مرحله ی جدیدی از پیشرفت های فرهنگی اجتماعی دست یافتند. در این مرحله علاوه بر آنکه حیات در تمامی جنبه های زندگی جامعه روند رو به رشد خود را دنبال میکند، ما شاهد نوآوری هایی در زمینه های سیاسی و اقتصادی هستیم.باستان شناسان از لایه های این مرحله، آثاری از مهر ها و اثر مهر و همچنین گلنبشته هایی موسوم به آغاز عیلامی را یافته اند که نشان دهنده سطح پیشرفته ای از کنترل سیاسی و اجتماعی است.

این گل نوشته ها که خاستگاه آن جنوب غرب ایران است، کهن ترین شکل نوشتار و نگارش در سرزمین ایران هستند که به حدود 5100 سال پیش تعلق دارند.

مرحله سیلک 5 و سیلک 6

در 150 متری جنوب تپه جنوبی و همچنین در حدود 180 متری غرب آن، دو گورستان یافت شده اند. از گورستان الف، 15 گور سالم و همچنین تعدادی گور مضطرب یافت شد.

در گورستان ب بیش از 217 گور شناسایی شد که تنها 70 تا از آنها سالم و دست نخورده بودند. با توجه به بررسی و مطالعات باستانشناختی که روی هدایای موجود در گورهای دو گورستان انجام گرفت، گورستان الف قدیمی تر بوده و به تاریخ حدود 3100 تا 2800 سال پیش تعلق داشته و گورستان ب جدیدتر و به 2800 تا 2600 سال پیش باز میگردد

سازه ی خشتی بزرگ

امروزه بر روی تپه ها چیز زیادی از ساخت و ساز ها باقی نمانده است.تنها اثری که امروزه از دوره ی 6 در روی محوطه جنوبی مشهود است، بنا یا سازه خشتی بزرگی است که به ابعاد تقریبا 70 متر در 70 متر و ارتفاع حدود 25 متر از سطح زمین های اطراف، در بخش جنوبی محوطه ی جنوبی نمایان است.

در مورد کارکرد و حتی تاریخ ساخت این بنا توافق عام وجود ندارد، برخی از باستان شناسان مانند دکتر ملک شهمیرزادی آن را یک زیگورات دانسته و به دوره سیلک 4 (5200سال پیش) نسبت می دهند در حالی که رومن گیریشمن کاوشگر اصلی این محوطه آن را دژ یا قلعه ای می داند که به دوره ی 6 سیلک تعلق دارد. با وجود اینکه کاربری دقیق این بنا مشخص نیست اما به نظر شواهد بیشتر از نظر گریشمن پشتیبانی میکنند.

منبع مقاله : رویا عریضی،عادل آل حسن، مهدی شیخ زاده و دکتر جواد حسین زاده

ارتباط با ما :